Een muzikale wandeling door Brussel, anno 1678
EEN MUZIKALE WANDELING DOOR BRUSSEL, ANNO 1678
Begijnhofkerk, Kortrijk, 1 augustus 2026, 12u.
Peter Vansweevelt - orgel
DE WANDELING
We varen de stad binnen vanuit het Willebroekkanaal met de noordelijke invloed van Jan Pieterszoon Sweelinck en de start van de barok. De wandeling begint in de Katharinakerk, vlakbij het havendok, waar Abraham van den Kerckhoven speelde van 1634 tot 1701. Dan stappen we naar het hof Coudenberg via de Kiekenmarkt. Op de grens met de Grasmarkt horen we op de beiaard van de Sint-Niklaaskerk, die dienst deed als belfort, muziek van Jehan Titelouze. We vervolgen onze weg oostwaarts via de Grasmarkt en wat nu de Kunstberg is. In het hof Coudenberg horen we herinneringen uit de periode van Albrecht en Isabella en de toenmalige organist Peeter Cornet. We luisteren ook naar de buitenlandse bezoekende orgelisten Girolamo Frescobaldi (1607-8) en Johann Jakob Froberger (1650 en 1652). En we vergeten niet de huidige hoforgelist Abraham van den Kerckhoven. Dan wandelen we terug naar de Katharinakerk. We horen opnieuw de beiaard, nu met de carnavaleske Bergamasca van Samuel Scheidt. In de kerk teruggekomen, horen we nog eens Abraham van den Kerckhoven aan het orgel.
1. J. P. Sweelinck (1562-1621), Fantasia Chromatica
Sweelinck, organist aan de Oude kerk in Amsterdam, heeft een grote invloed uitgeoefend in de overgang van de renaissance naar de barok door zijn composties (niet enkel voor orgel), zijn orgelspel en zijn leerlingen. Het thema van deze fantasia is gebaseerd op een dalende chromatische lijn, een thema dat bekend was in die tijd en ook later nog vaak terugkeert. Het thema vinden we terug in verschillende vormen: contrapuntisch omspeelt, in korte of lange notenwaarden begeleid met tegenstemmen en motieven.
2. A. van den Kerckhoven (1618-1702), Versus VII toni
Het grootste deel van de muziek in het belangrijkste bewaarde manuscript met werk van Abraham van den Kerckhoven, het zogenaamde Cocquiel mansucript, bestaat uit bundels van versetten in verschillende toonaarden. Deze bundels bestaan uit korte stukkjes voor het orgel die alterneerden met het gezongen gregoriaans. Deze bundel bestaat uit 11 stukjes die verschillend van karakter zijn. Twee ervan zijn waarschijnlijk toe te schrijven aan een andere componist, Polietti.
3. J. Titelouze (ca. 1563-1633), Ave maris Stella
Van de beiaardier en organist van de Sint-Niklaaskerk Theodorus de Sany, is een versteekboekje teruggevonden uit 1648. In het boekje staat genoteerd welke melodieën op de trommel van de beiaard moesten klinken. Daaronder vinden we het eerste verset van het Ave Maris Stella van de Franse componist zoals uitgegeven in 1623. Vandaag horen we het eerste en het laatste verset.
4. P. Cornet (ca. 1575 - 1633), Courante
De muziek van Peeter Cornet werd beïnvloed door de diverse streken van het uitgestrekte Spaanse rijk: Engeland, Italië, Spanje. De mix van muzikale tradities wordt in een eigen taal omgezet. De courante die je hier hoort, is gedateerd op 6 november 1624. Een courante is een levendige Franse dans in drietelsmaat. Ze wordt hier in zijn geheel vier keer gespeeld, steeds op een andere wijze gevarieerd. Dat kan je ook horen aan de registratie. De vele versieringen zorgen voor zwier en sierlijkheid.
5. G. Frescobaldi (1583 - 1643), Bergamasca
Frescobaldi was de grootste tijd van zijn leven benoemd als organist aan de Sint-Pieterskerk in Rome, een functie die hij opnam na zijn bijna twee jaar lange verblijf in Vlaanderen. Deze Bergamasca komt uit de bundel 'Fiori Musicale', gepubliceerd te Venetië in 1635 en is gebaseerd op een gekend volkslied. Frescobaldi schrijft bij dit stuk: "Chi questa Bergamasca sonerà non pocho imparerà" (Wie deze Bergamasca speelt, zal niet weinig leren).
6. J. J. Froberger (1616 - 1667), Toccata
Froberger, afkomstig uit Stuttgart, studeerde enkele jaren bij Frescobaldi. Hij maakte vanuit Wenen heel wat concertreizen door Europa: Duitsland, Vlaanderen, Nederland, Engeland en Frankrijk (Parijs). Bij deze toccata staat geschreven 'fatto a Bruxelles anno 1650'. Het thema dat we hoorden in de Fantasia Chromatica van Sweelinck, hoor je hier opnieuw.
7. A. van den Kerckhoven, Fantasia
Van de Kerckhoven is ook aan het hof werkzaam geweest als één van de twee hoforganisten. Zij verzorgden de vieringen in het hof. Alhoewel het prestige dat het hof kende onder het bewind van Albrecht en Isabella was afgenomen, bleef Brussel een belangrijke verblijfplaats voor de afgezanten van de Spaanse koning. De fantasia maakt gebruik van de techniek van het gedeelde klavier, bekend in Spanje, waarbij sommige registers slechts de helft van het klavier bedienen. Zo kan je op één klavier toch aparte klankleuren in de bas en discant doen klinken.
8. S. Scheidt (1587 - 1654), Bergamasca
Evenals zijn broer Gottfried, heeft ook Samuel Scheidt bij Sweelinck gestudeerd. Daarna heeft hij een functie als organist uitgeoefend in Halle, Duitsland. We horen hier zijn Bergamasca op hetzelfde thema dat Frescobaldi gebruikt. De Bergamasca werd op vastenavond op de beiaard in Brussel gespeeld.
9. A. van den Kerckhoven, Preludium en Fuga
Het korte preludium doet denken aan een 'Toccata per l' elevazione'. Een zacht stuk met veel dissonanten dat gespeeld werd tijdens de consecratie in de katholieke liturgie. Dan volgt een fuga waarvan het thema aan een koraal doet denken. Het thema komt terug in de verschillende stemmen, omspeelt met versierende snelle noten. Het stuk sluit af met improvisatorische op- en neergaande bewegingen.
